WIE IS PAUL VAN SON?
Zelf afficheert ir. Paul Van Son (1953) zich graag als de man die in 1989 bij Essent voor het eerst groene stroom op de markt bracht. “Toen vond men dat heel raar. Er zijn toch geen grijze of groene elektronen? Nu is groene stroom een hele industrie geworden.” Groene stroom loopt als een rode draad door zijn hele loopbaan. Na zijn studie energietechniek aan de TU Delft (1978) werkte Van Son als manager bij Siemens en TenneT. Daarna volgde een rij directeurschappen (managing director) bij onder meer Kema en Essent. In 2008 werd Van Son naast prof.dr. Ad van Wijk (tegenwoordig hoogleraar future energy systems aan de TU Delft) directeur bij het duurzame energiebedrijf Econcern. Toen dat in de zomer van 2009 in de kredietcrisis failliet ging, stapte Van Son over naar Dii GmbH, beter bekend als Desertec. Daarvoor verhuisde hij naar München.

foto is netjes gedeeplinked van TU Delta en copyright van Sam Rentmeester (klik op de foto om naar de website van de fotograaf te gaan)

Voor een publiek van een kleine honderd studenten en medewerkers van de faculteit Elektrotechniek, Wiskunde en Informatica deed Van Son de achtergronden van Desertec uit de doeken. Tegen 2050 wil het van oorsprong Duitse plan vijftien procent van de Europese elektriciteit opwekken met zonne- en windstroom uit de Sahara. Op den duur zou zelfs de hele Europese elektriciteitsvoorziening duurzaam moeten worden ingevuld met onder meer zonnestroom uit het zuiden, windenergie van de Noordzee en waterkrachtcentrales in de bergen. Om dat te bereiken is het nodig om in de woestijnen verschillende technologieën te ontwikkelen: zonthermisch, fotovoltaïsch, windenergie, maar ook hoogspanningsleidingen op gelijkspanning om in 2050 een vermogen van honderd gigawatt (equivalent aan honderd flinke kolencentrales) vanuit Noord-Afrika naar Europa te transporteren. Ook is men in Saoedi-Arabië gaan beseffen dat olie eindig is, en dat de zon er voor niets schijnt. “Dit is geen project”, zegt Van Son, “dit is een transitie.”

Eerst even een oriënterende vraag. Iedereen zegt dat u directeur bent van Desertec. U hebt het zelf over Dii. Wat is het verschil en wat doet u?
“Ik ben de directeur van Dii en dat staat voor Desertec Industrial Initiative. Dat is een initiatief van oorspronkelijk twaalf grote bedrijven. Inmiddels zijn er 55 bedrijven bij aangesloten, niet alleen uit Duitsland. Ook verder uit Europa, Noord-Afrika, Midden-Oosten, maar ook uit Amerika en Japan. Het initiatief is destijds genomen in samenwerking met de Desertec Foundation. Dat is de stichting die het idee Desertec heeft gelanceerd.”

Wat was dat oorspronkelijke idee?
“Het is eigenlijk een heel eenvoudig voorstel om zonne- en windenergie uit de Sahara en de woestijnen uit het Midden-Oosten geschikt te maken voor gebruik door de mensen ter plekke, in de vorm van stroom, of voor transport over lange afstand naar Europa.”

Wat is uw belangrijkste taak als directeur van die groep?
“Ik denk dat de belangrijkste taak is om de verschillende stakeholders met elkaar te verbinden. Dat zijn bedrijven, instanties, NGO’s en academies. En daarmee een ontwikkeling in te zetten, en te zorgen voor acceptatie en ondersteuning. En er ook voor zorgen dat de ontwikkeling in de juiste richting gaat. Dus het is in de eerste plaats een kwestie van verbinden van ideeën, mensen, instanties, kapitaalstromen en landen.”

Komt u daarbij veel weerstand tegen?
“Nee, eigenlijk niet. Iedereen is er vrij snel van overtuigd dat het een goed idee is.”

Ook de grote energiemaatschappijen die nu op fossiele energie draaien?
“Vooral de laatste jaren zie je bij bedrijven die veel met fossiele energie te maken hebben, dat die vrijwel allemaal inzien dat het de kant van zonne-energie opgaat. Wat je nog wel meemaakt, en wat vandaag hier ook even speelde, is dat mensen erg sterk de nadruk leggen op decentrale productie van energie door huishoudens met zonnepanelen op het dak en intelligente stroomnetten. Dat kom je tegen, maar dat is niet voldoende. Ik bedoel: je kunt niet de Volkswagenfabrieken in Wolfsburg met zonnepanelen van energie voorzien – dan moet je toch met iets groters komen.”

Dat wat betreft de energiebedrijven. Dan heb je de bevolking en de politiek.
“We spreken met regeringen en ook met banken zoals de Europese investeringsbank en de KFW (ontwikkelingsbank van de Duitse overheid, red.) en de African Development Bank. Dat soort instanties kan zorgen voor de kapitaalstromen.”

Heel belangrijk natuurlijk.
“Dat is het allerbelangrijkste: kapitaalstromen in de richting van dit soort investeringen.”

Maar we zitten middenin een economische crisis. Vindt u nog partijen bereid om te investeren in dit soort duurzame infrastructuren?
“U vraagt eigenlijk of mensen zich nog met de toekomst bezig willen houden. Natuurlijk zijn er problemen uit het verleden die we op moeten lossen. Want de huidige crisis is het gevolg van dingen die we in het verleden niet goed gedaan hebben. Aan de andere kant is er ook bij landen, regeringen en ook bij de bevolking een gevoel dat men aan de toekomst moet gaan werken. Duitsland is daar een goed voorbeeld van. Daar is men hard bezig met duurzame energie.”

Leeft dat ook onder de bevolking?
“Jazeker. De doorsnee Duitser heeft het vaak over de volgende generatie, en over de wereld die we achterlaten aan onze kinderen. Die moet gezond zijn. ‘We moeten ons bezighouden met duurzaamheid en niet de omgeving vervuilen.’ Zo spreekt de Duitser.”

Hoe is het dan om weer terug te zijn in Nederland?
“De toekomstgerichtheid vond ik tien jaar geleden sterker in Nederland dan nu. Mensen zijn tegenwoordig meer bezig met de problemen van alledag.”

Weinig langetermijnvisie?
“Men is er zich hier nauwelijks van bewust dat er een enorm energieprobleem op Nederland afkomt.”

We vertrouwen hier op het aardgas. En als dat opraakt importeren we verder vanuit Rusland.
“Dat kun je denken.”

Maar u moet er een beetje om lachen?
“Nee, leuk is dat niet. Het is symptomatisch voor een bepaalde houding van de bevolking van nu tegenover de problematiek die op je afkomt in de toekomst. Iemand mag zijn ogen daarvoor sluiten, maar dan moet je ook naderhand de consequenties aanvaarden. “

U herkent zich meer in de Duitse manier van denken, begrijp ik.
“Wat dit thema betreft wel, ja.”

En zijn veel vraagtekens te plaatsen bij het Desertec-plan. Maar het grootste probleem lijkt me op het ogenblik om de investeringen los te krijgen. Zijn er voorbeelden te geven van investeringen in duurzame energie ondanks de economische crisis?
“Duitsland heeft alleen al in eigen land meer dan 120 miljard euro geïnvesteerd in zonnepanelen in de afgelopen tien jaar en daarnaast vele tientallen miljarden in windenergie en biomassaverwerking. Maar ook bijvoorbeeld de Wereldbank die drie zonne-energieprojecten mogelijk heeft gemaakt in Egypte, Marokko en Algerije.”

Zou er dit jaar niet een project beginnen in Marokko?
“Nou, in de komende jaren. Er lopen voorbereidingen voor een zonnecentrale in Marokko.”

Daarvan zou de bouw in 2012 beginnen, las ik.
“Ja, de SüdDeutsche Zeitung heeft iemand geciteerd die beweert dat hij dat nooit gezegd heeft. (Lacht) Ik ken de details verder niet. We zijn wel bezig met de voorbereiding van een project, en dat wordt het eerste pilotproject. Dat zal een van de komende jaren wel gerealiseerd worden.”

Ik herinner me een verhaal van een zonnecentrale ter grootte van 150 megawatt?
“Dat is het eerste deel van in totaal 500 megawatt en dat is dan gespreid over verschillende technologieën.”

Voor dat soort avonturen krijgt u wel geld los, maar het duurt wat langer dan voorzien?
“Onze industriële partners leggen risicokapitaal op tafel. Ongeveer een derde van de investeringskosten hebben we rond en de rest bestaat uit allerlei verschillenden financieringen zoals leningen, regelingen om stroom af te nemen enzovoort. Daar zijn nu gesprekken over gaande. En garanties, die soort zaken.”

Ingewikkeld?
“Niet zozeer ingewikkeld maar een moeilijke puzzel, omdat je een boel verschillende stukjes hebt die allemaal in elkaar moeten passen. Het financiële verhaal moet rond zijn, en dat komt pas zover als alle partijen die erbij betrokken zijn gelijktijdig zeggen: ja, onder deze omstandigheden wil ik er aan meedoen.”

En dat is uw baan, om die mensen zover te krijgen?
“Dat is één van onze activiteiten.”

Een ander probleem lijkt me het neokoloniale idee dat je in het Desertec-plan kunt zien.
“Europa kan zo’n aanpak wel vergeten. Die tijd is voorbij. De huidige realiteit is dat je met zeer zelfbewuste landen te maken hebt die voor zichzelf bepalen wat ze willen ontwikkelen en ook of, en zo ja hoe ze iets willen exporteren. Daar komt geen neokolonialisme aan te pas.”

Hoe gaat die deal dan? Europa heeft duurzame energie nodig uit Afrika, maar we biedt ze ook wat?
“Op korte termijn hebben we het nog niet zo nodig. Sterker nog: vandaag exporteert Europa nog stroom naar Marokko. Op de lange termijn hebben we het wel nodig, en is het een belangrijk onderdeel van de Europese energiemix. Daar wordt dan gewoon voor betaald. Europa koopt dan gewoon energie in Noord-Afrika of Midden-Oosten.”

Het Afrikaanse belang is dus gewoon om er geld mee te verdienen?
“Arbeidsplaatsen, geld, lokale industrieën die ze ermee creëren. Het belangrijkste onderdeel van de hele operatie is niet zozeer stroom voor Europa, maar fossiele energie te vervangen door hernieuwbare energie in die landen zelf. Landen in Noord-Afrika en Midden-Oosten zijn nu geheel afhankelijk van fossiele brandstoffen. En op lange termijn gaat dat een keer fout natuurlijk.”

Dat begint men daar zelf ook in te zien, bedoelt u?
“Allemaal. In de laatste twee jaar is dat inzicht helemaal doorgebroken. Twee jaar geleden beschouwde men het vaak nog als een theoretisch verhaal. Nu zijn de meeste landen druk doende met plannen voor duurzame energie.”

Welke landen heeft u het dan over?
“Marokko, Algerije, Tunesië, zelfs Libië. Egypte, Jordanië, Saoedi-Arabië nu ook.“

Dat lijkt op een tweede Arabische Lente.
“Ik denk dat het de Arabische energielente is.”

In Noord-Afrika is sinds vorig jaar veel veranderd. Wat betekent dat voor de plannen van Desertec?
“Daar verandert weinig aan. Alle samenwerkingsovereenkomsten stammen van na de Arabische Lente van vorig jaar. Er zijn natuurlijk bewegingen in de politiek en in democratische structuren die tijdelijk effecten kunnen hebben, zoals nieuwe ministers met nieuwe strategieën. Dat is duidelijk. Maar op de lange termijn zien we dat de politiek zich steeds meer met energietoekomst gaat bezighouden omdat het ook steeds meer als een probleem erkend wordt. Dus onafhankelijk van de politieke structuur beweegt het allemaal dezelfde kant op.”

www.cypeurope.org

In de kantlijn staan een aantal links naar pagina’s met nuttige calculatiemodules.

http://www.powerfromthesun.net/book.html

(organisatie  Energy Club van de TU Delft)

Deze toelage was cruciaal voor het project, omdat daarmee afspraken met investeerders en banken konden worden betekend. De gift was bijna twee jaar geleden al toegezegd onder het zogenaamde government’s Renewable Energy Demonstration Program. Echter, de gift liet op zich wachten na problemen rond de investering in een veel groter $1.5 miljard “Solar Flagships” project.

Zie: http://www.desertec.org/press/press-releases/120310-01-asian-super-grid-for-renewable-energies-desertec-foundation-signs-memorandum-of-understanding/

Aangezien er in het Griekse landschap weinig vlak terrein beschikbaar is voor parabolische trogspiegels, en de de kosten van PV de laatste jaren sterk gedaald zijn, zullen de meeste Griekse zonnecentrales waarschijnlijk uit zonnepanelen, en niet uit zonnespiegels bestaan. Het principe: produceer zonne-energie daar waar de zon uitbundig schijnt, en exporteer de elektriciteit naar het Noorden, blijft correct. Bovendien kan de Griekse economie een nieuw exportproduct heel goed gebruiken.

GEZEN bezocht de Andasol-locatie zelf ook op een vroege ochtend in november. Toen stonden de troggen in rust-/onderhoudspositie in afwachting van de opkomende zon en het wegtrekken van de bewolking. Op dat moment draaide de centrale op de opgeslagen warmte uit de zoutoplossing. De sneeuw op de bergen in de verte toont aan dat zelfs de winterzon nog voldoende is om de centrale draaiende te houden. Het schaalmodel dat Stichting GEZEN zelf heeft geconstrueerd kan ook met gemak een meter vanaf de voorgevel in het pand, achter gesloten ramen, in de winterzon, stoom produceren.

lees Te weinig en te laat, weer een mislukt jaar hier verder

Samenvatting:

Het International Energy Agency (IEA) organiseert voor de diverse energietechnologieën samenwerkingsverbanden tussen landen, zgn. implementing agreements. Het implementing agreement voor concentrating solar power (CSP) heet SolarPACES. De belangrijkste activiteit van SolarPACES is de organisatie van de jaarlijkse wetenschappelijke conferentie over de technische, economische en politieke aspecten van CSP. In 2011werd de SolarPACES-conferentie gehouden in Granada. Vanuit Nederland waren daar dit jaar in ieder geval aanwezig: Evert du Marchie van Voorthuysen (GEZEN, Solaq), Pepijn van Kesteren (GEZEN), Geert Timmers (KEMA) en John Fransen (NEM).

De hoofdthema’s van SolarPACES 2011 betroffen de opslag van energie en het produceren van zonnestroom in de periodes van de dag waarin de vraag het grootst is.
Zonnespiegelcentrales met wamteopslag zijn in staat om zonnestroom te leveren naar behoefte. De stoomturbines die gevoed worden met de warmte uit de tanks met heet vloeibaar zout kunnen worden in- en uitgeschakeld naar behoefte. De stroomopwekkingskosten van de concurrenten van een CSP-centrale met warmteopslag zoals gasturbines en dieselgeneratoren zijn hoog, waardoor deze zonnecentrale al snel rendabel wordt. Het wereldrecord op het gebied van warmteopslag ligt nu bij de Gemasolar zonnetoren bij Écija in Spanje. Deze 140 meter hoge toren wordt beschenen door 2600 heliostaatspiegels die het vloeibare zout in de top van de toren opwarmen tot 565 oC. Na zonsondergang kunnen de 20 MWe turbines nog 15 uur op vol vermogen draaien.

Op langere termijn ligt het belang van zonnespiegelcentrales met warmteopslag in de grote bijdrage die zonne-energie kan leveren aan de basislast elektriciteitsvoorziening. Fotovoltaische zonnepanelen (PV) kunnen deze basislast niet leveren zolang de opslag van elektriciteit nog zo duur blijft. Als CSP de concurrentieslag tegen PV verliest, wat niet denkbeeldig is, zal zonne-energie niet de noodzakelijke hoofdrol kunnen gaan spelen in een fossiel-vrije mondiale energievoorziening.

Veel aandacht werd gegeven aan de mogelijkheden om CSP goedkoper te maken. Op vrijwel alle onderdelen van de waarde-keten zijn verbeteringen voorgesteld. Deze verbeteringen worden echter weer voor een deel teniet gedaan door de stijgende prijzen voor grondstoffen. Een ander aspect dat de vooruitgang van CSP remt is het conservatisme van de investeerders en de banken, die een heilig ontzag hebben voor “bewezen technologie” en uiterst risicomijdend optreden. Het gevolg is dat de meeste CSP-centrales die de laatste jaren zijn gebouwd nog steeds als twee druppels water lijken op de STEG-centrales die in de jaren ’80 in Californië zijn gebouwd: trogspiegelcentrales met 5 meter brede spiegels en synthetische olie als transportvloeistof. Van de vele uitvindingen en innovaties die op de SolarPACES-conferenties worden gepresenteerd dringt veel te weinig door tot de schaal van de grote zonnespiegelcentrales.

Naast elektriciteitsproductie d.m.v. zonnespiegels werd ook aandacht gegeven aan productie van geconcentreerde zonnewarmte voor de procesindustrie, productie van waterstof en brandstoffen waaronder zwavel, koeling en ontzilting.

Dit verslag bevat een rapportage van de meeste voordrachten op de plenaire sessies, een aantal voordrachten uit de paralelle sessie en enkele foto’s.